การพัฒนาอย่างยั่งยืน

การพัฒนาอย่างยั่งยืน

(Sustainable Development)

ความเป็นมาของการพัฒนาที่ยั่งยืนและหลักการสําคัญของการพัฒนาที่ยั่งยืน

นับตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันมนุษย์จําเป็นต้องพึ่งพาสิ่งแวดล้อมเพื่อการดํารงชีวิตด้วยกันทั้งสิ้นอย่างไรก็ตามเมื่อประมาณสองร้อยกว่าปีที่ผ่านมานับตั้งแต่ยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมเป็นต้นมา ทิศทางการพัฒนาของประเทศต่างๆทั่วโลกมุ่งเน้นไปที่การพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจและอุตสาหกรรมจึงทําให้มีการใช้ทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจํากัดในปริมาณมากเพื่อผลิตสินค้าให้ตอบสนอง ความต้องการของมนุษย์ที่เพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ จนทําให้เกิดปัญหาสิ่งแวดล้อมมากมาย อาทิ ปัญหาความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติอันได้แก่ดิน น้ำ ป่าไม้ สัตว์ป่า และ แร่ธาตุ ทั้งในด้านปริมาณ และคุณภาพ

·       ปัญหาการเกิดมลภาวะหรือมลพิษต่างๆ ทั้งทางดิน ทางน้ำทางอากาศรวมถึง มลพิษจากขยะมูลฝอย

·       ปัญหาวิกฤตการณ์ทางธรรมชาติทั่วโลกอันเกิดจากการทําลายระบบนิเวศ เช่น การเกิด ภาวะโลกร้อน ภัยแล้ง อุทกภัย และวาตภัย ได้ส่งผลต่อการดํารงชีวิตและคุณภาพชีวิตของมนุษย์ และยังทําให้เกิดภาวะการขาดแคลนอาหารที่อยู่อาศัย และวิกฤตการณ์ด้านพลังงานอีกด้วย ดังนั้น มนุษย์จึงเริ่มมีความคิดที่จะหาแนวทางแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นจากการพัฒนาร่วมกัน

หลักการสําคัญของการพัฒนาที่ยั่งยืน คือ การสร้างสมดุลระหว่าง ๓ มิติของการพัฒนา อันได้แก่

1.มิติการพัฒนาเศรษฐกิจที่ยั่งยืนซึ่งเป็นการพัฒนาเศรษฐกิจให้เจริญเติบโตอย่างมี คุณภาพ กระจายรายได้ให้เอื้อประโยชน์ต่อคนส่วนใหญ่ในสังคม โดยเฉพาะคนที่มีรายได้ต่ำ

2.มิติการพัฒนาสังคมที่ยั่งยืนซึ่งเป็นการพัฒนาคนให้มีความรู้ มีสมรรถนะและมีผลิตภาพสูงขึ้น ส่งเสริมให้เกิดสังคมที่มีคุณภาพ และเป็นสังคมแห่งการเรียนรู้

3.มิติการพัฒนาสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืนซึ่งเป็นการใช้ทรัพยากรธรรมชาติในปริมาณที่ระบบนิเวศสามารถฟื้นตัวกลับสู่สภาพเดิมได้การปล่อยมลพิษออกสู่สิ่งแวดล้อมในระดับที่ระบบนิเวศสามารถดูดซับและทําลายมลพิษนั้นได้โดยให้สามารถผลิตมาทดแทนทรัพยากรประเภทที่ใช้แล้วหมดไปได้

ทั้งนี้ การพัฒนาที่ยั่งยืนจะต้องทําให้ประชาชนมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น มีระบบสังคมที่เป็นสังคมธรรมรัฐมีระบบการพัฒนาเศรษฐกิจที่มั่นคงไม่จําเป็นต้องพึ่งพาความช่วยเหลือจากภายนอกมีคุณภาพ

สิ่งแวดล้อมที่ดีประชาชนรู้จักใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างรู้คุณค่าโดยเฉพาะการใช้ ทรัพยากรธรรมชาติเพื่อเป็นฐานในการผลิตเพื่อนําไปสู่การเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ (Brundtland Commission, 1987)

การพัฒนาที่ยั่งยืนในประเทศไทย

กระแสการพัฒนาอย่างยั่งยืนในประเทศไทยนั้นได้มีการเผยแพร่มาเป็นเวลานาน โดยท่านเจ้าคุณพระธรรมปิฎกผู้ซึ่งเป็นนักปราชญ์ทางพุทธศาสนาได้ค้นคว้าและเรียบเรียงหนังสือการพัฒนาที่ยั่งยืนขึ้นเพื่อเผยแพร่และแนะนําแนวคิดการพัฒนาที่ยั่งยืนในทรรศนะของชาวพุทธ พร้อมนี้แนวคิดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานแก่ปวงชนชาวไทยในโอกาสต่างๆ ได้มีการเผยแพร่ผ่านวารสารชัยพัฒนา และแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ ๙ ซึ่งได้น้อมรับแนวคิดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นกรอบแนวความคิดและทิศทางการพัฒนาระบบเศรษฐกิจมหภาคของไทยต่อเนื่องด้วยแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ ๑๐ เพื่อมุ่งสู่การพัฒนาที่สมดุล ยั่งยืนและมีภูมิคุ้มกันเพื่อความอยู่ดีมีสุข มุ่งสู่สังคมที่มีความสุขอย่างยั่งยืนหรือที่เรียกว่า “สังคมสีเขียว”

สังคมสีเขียวจึงถือเป็นจุดหมายปลายทางของการพัฒนาที่ยั่งยืนของประเทศไทย ดังนั้นรัฐบาลจึงได้กำหนดแผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 8 และ 9  ที่ให้ความสำคัญต่อการพัฒนาคนให้ “คนเป็นศูนย์กลางการพัฒนา”และดุลยภาพเป็นเงื่อนไขของความยั่งยืน  ดังนั้น จุดหมายปลายทางของการพัฒนาที่ยั่งยืน คือ การพัฒนาที่ทำให้เกิดดุลยภาพของ เศรษฐกิจ  สังคม  ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม  เพื่อการอยู่ดีมีสุขของประชาชนชนตลอดไป

 เศรษฐกิจ ที่ทำให้เกิดดุลยภายของการพัฒนาคือ เศรษฐกิจที่มีรากฐานมั่นคงมีขีดความสามารถในการแข่งขันและสามารถพึ่งตนเองได้  โดยมีเศรษฐกิจพอเพียงตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นแนวคิดหลัก

สังคม ให้รวมหมายถึง วัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นซึ่งเป็นระเบียบวิถีชีวิตของสังคม ที่ให้มนุษย์ปรับตัวและดำรงชีวิตอยู่กับสิ่งแวดล้อมของท้องถิ่นได้โดยไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม และให้รวมถึงศาสนาธรรม  ซึ่งเป็นระเบียบจิตใจของคนในสังคมที่ทำให้สังคมอยู่ได้โดยสงบสุข

ทรัพยากรธรรมชาติ หมายถึง ทุกสิ่งทุกอย่างที่อยู่รอบตัวมนุษย์ ทั้งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต เกี่ยวโยงสัมพันธ์กันเป็นระบบนิเวศน์  ที่สามารถให้คุณและให้โทษต่อมนุษย์ได้ ขึ้นกับความสมดุล หรือไม่สมดุลของระบบนิเวศ

สิ่งแวดล้อม หมายถึง  ทุกสิ่งทุกอย่างที่อยู่รอบตัวมนุษย์ ทั้งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิตเกี่ยวโยงสัมพันธ์กันเป็นระบบนิเวศน์  ที่สามารถให้คุณและให้โทษต่อมนุษย์ได้  ขึ้นกับความสมดุลหรือไม่สมดุลของระบบนิเวศ

เศรษฐกิจพอเพียง

เป็นปรัชญาที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงชี้ถึงแนวทางการดำเนินชีวิตของประชาชนในทุกระดับไม่ว่าจะในระดับครอบครัวชุมชนหรือรัฐในการปฏิบัติงานหรือบริหารพัฒนาประเทศให้ดำเนินไปในทางสายกลาง  มีความพอประมาณ  ตั้งอยู่บนพื้นฐานของความไม่ประมาท  มีเหตุผลและสร้างระบบภูมิคุ้มกันต่อผลกระทบต่าง ๆ อันอาจจะเกิดขึ้นจากภายนอกและภายในอย่างรอบคอบ ในขณะเดียวกันจะต้องเสริมสร้างพื้นฐานจิตใจของคนให้มีความสำนึกในคุณธรรม ความซื่อสัตย์และความรอบรู้ที่เหมาะสมการดำเนินชีวิตควรใช้ความอดทน  ความเพียร  มีสติปัญญา  พร้อมรับต่อการเปลี่ยนแปลงจากสภาพแวดล้อมและวัฒนธรรมโลกภายนอกได้เป็นอย่างดี การดำรงชีวิตและปฏิบัติตนมุ่งเน้นการอยู่รอดปลอดภัยและวิกฤตสร้างความมั่นคงและความยั่งยืนของการพัฒนา

ความพอเพียงจะต้องประกอบด้วย  3  คุณลักษณะ  ดังนี้

·       ความพอประมาณ หมายถึง ความพอดีที่ไม่น้อยเกินไปและไม่มากเกินไป โดยไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น เช่น การผลิตและการบริโภคอยู่ในระดับพอประมาณ

·       ความมีเหตุผล หมายถึง การตัดสินใจเกี่ยวกับระดับของความพอเพียงนั้น จะต้องเป็นไปอย่างมีเหตุผลโดยพิจารณาจากเหตุปัจจัยที่เกี่ยวข้องตลอดจนคำนึงถึงผลที่คาดว่าจะเกิดขึ้นจากการกระทำนั้น ๆ อย่างรอบคอบ

·       การมีภูมิคุ้มกันที่ดีในตัว หมายถึง การเตรียมตัวให้พร้อมรับผลกระทบ และการเปลี่ยนแปลงด้านต่าง ๆ ที่จะเกิดขึ้นโดยคำนึงถึงความเป็นไปได้ของสถานการณ์ต่าง ๆ ที่คาดว่าจะเกิดขึ้นในอนาคตทั้งใกล้และไกล การดำเนินกิจการต่างๆ ให้อยู่ในระดับพอเพียงนั้น ต้องมีความรู้ และคุณธรรมเป็นพื้นฐาน กล่าวคือ

v ความรู้ ประกอบด้วย ความรอบรู้เกี่ยวกับวิชาการต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องอย่างรอบด้าน ความรอบคอบที่จะนำความรู้เหล่านั้นมาพิจารณาให้เชื่อมโยงกัน เพื่อประกอบการวางแผน และความระมัดระวังในขั้นปฏิบัติ

v คุณธรรม ที่จะต้องเสริมสร้างประกอบด้วย มีความตระหนักในคุณธรรม มีความซื่อสัตย์สุจริตและมีความอดทน มีความเพียง ใช้สติปัญญาในการดำเนินชีวิต

จึงกล่าวได้ว่าการนำปรัชญาของเศรษฐกิจเพียงพอมาปฏิบัติ คือ การพัฒนาที่สมดุลและยั่งยืนพร้อมรับต่อการเปลี่ยนแปลงในทุกด้าน ทั้งเศรษฐกิจสังคม สภาพแวดล้อม  ความรู้  และเทคโนโลยี เป็นแนวทางในการพัฒนาให้สามารถพึ่งตนเองในระดับต่าง ๆ อย่างเป็นขั้นตอน ลดความเสี่ยงเกี่ยวกับ

ธรรมชาติ หรือการเปลี่ยนแปลงจากปัจจัยต่างๆ โดยอาศัยความพอประมาณและสร้างภูมิคุ้มกันที่ดี มีความรู้ ความเพียร และความอดทน สติ และปัญญา การช่วยเหลือเกื้อกูล และความสามัคคี

ทฤษฎีเศรษฐกิจพอเพียงจึงไม่ใช่เป็นเรื่องเฉพาะของเกษตรกรในชนบทเท่านั้น  แต่หมายรวมไปถึงทุกคน ทุกอาชีพ รวมทั้งรัฐบาล  สามารถนำเอาแนวพระราชดำรัสไปยุกต์ใช้ได้ทั้งสิ้น

ตัวอย่างการพัฒนาอย่างยั่งยืน บริษัท ดั๊บเบิ้ล เอ (1991) จำกัด (มหาชน)

ดั๊บเบิ้ล เอ เชื่อมั่นว่า การดำเนินธุรกิจอย่างยั่งยืนตามหลักการพัฒนาที่ยั่งยืน ด้วยความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม สังคมและเศรษฐกิจ เป็นจุดเริ่มต้นในการวางพื้นฐานธุรกิจอันสำคัญ

1. สิ่งแวดล้อมยั่งยืน

ตลอดเส้นทางการผลิตกระดาษดั๊บเบิ้ล เอ ทุกแผ่น จะผ่านขั้นตอนที่สมดุลกันระหว่างคุณภาพและการดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืนซึ่งใช้ทั้งวัตถุดิบที่ดี กระบวนการผลิตที่ทันสมัยและอนุรักษ์พลังงาน

1.1 วัตถุดิบ

มีการวางแผนในการทำธุรกิจกระดาษที่มีความแตกต่างจากทั่วไป นั่นคือ การเลือกใช้วัตถุดิบจากไม้ปลูก ไม่ใช้ไม้จากป่าธรรมชาติโดยเด็ดขาด ดั๊บเบิ้ล เอ จึงเริ่มต้นงานวิจัยและพัฒนาพันธุ์ไม้ เพื่อนำมาเป็นวัตถุดิบในการผลิตกระดาษคุณภาพ อีกทั้งยังเหมาะสมกับสภาพภูมิประเทศ และภูมิอากาศของประเทศ จนได้ "ต้นกระดาษดั๊บเบิ้ล เอ" ที่ใช้ระยะเวลาปลูกเพียง 3-5 ปี และส่งเสริมให้เกษตรกรปลูกต้นกระดาษบนคันนาหรือพื้นที่ว่างเปล่า จึงเป็นการช่วยอนุรักษ์ไม้จากป่าธรรมชาติ และยังเป็นแหล่งดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ที่ยั่งยืนแหล่งใหม่ให้กับโลก เพราะเปลี่ยนพื้นที่ว่างเปล่าไม่ได้ทำประโยชน์ให้กลับมีต้นไม้เพิ่มขึ้น ทำให้กระดาษดั๊บเบิ้ล เอ 1 รีม มีส่วนช่วยแก้โลกร้อน ด้วยการดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ได้ถึง 12.5 กิโลกรัมหรือปีละ 6.7 ล้านตัน

1.2 กระบวนการผลิต

มีการสร้างอ่างเก็บน้ำไว้ใช้ ไม่รบกวนแหล่งน้ำชุมชน น้ำทิ้งผ่านการบำบัด นำมารดต้นไม้ การผลิตเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม และที่สำคัญมีระบบการผลิตที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ประหยัดพลังงานและมีการนำสารเคมีกลับมาใช้ใหม่อีกทั้งของเสียจากกระบวนผลิตก็สามารถนำไปขายให้อุตสาหกรรมอื่นใช้ต่อได้ เช่น ตาไม้ที่ต้มไม่สุกจากกระบวนการผลิต จะถูกส่งไปใช้ในกระบวนการผลิตไฟเบอร์บอร์ด  กากตะกอนน้ำเสียและขี้เถ้าดำ จะนำไปใช้ในการปรับปรุงดิน ในแปลงไม้ปลูกของกลุ่มบริษัท โดยไม่ทิ้งให้เสียเปล่า ถือว่าเป็นการคืนสารอินทรีย์และสมดุลกลับสู่ธรรมชาติ เป็นต้น

1.3 โครงการปรับปรุงกระบวนการผลิตและอนุรักษ์พลังงาน

อาทิ การนำความร้อนกลับคืน ลดการใช้พลังงานในกระบวนการผลิต การใช้น้ำมันใช้แล้วทดแทนการใช้น้ำมันเตา ใช้หลอดฟลูออเรสเซ้นต์ T5 แทนการใช้หลอดฟลูออเรสเซ้นต์แบบเดิม ปรับปรุงการทำงานของกับดักไอน้ำ เป็นต้น

2. ความยั่งยืนทางสังคม

สังคม ถือเป็นสถาบันสำคัญในการขับเคลื่อนภาคธุรกิจและเศรษฐกิจให้ก้าวเดินอย่าง ยั่งยืน ดั๊บเบิ้ล เอ ยึดหลักปรัชญาในการส่งเสริมพัฒนาคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น เพื่อสร้างรอยยิ้มให้สังคมไทย

2.1 คุณภาพชีวิตดีขึ้น ไม่ต้องอพยพเข้าสู่เมือง เกษตรกรกว่าล้านราย ที่ร่วมปลูกต้นกระดาษบนคันนา ได้มีรายได้เสริม

2.2 ท้องถิ่นพัฒนา โครงการปลูกต้นกระดาษ ปลูกปัญญาโรงเรียนในชนบท โดยแจกต้นกระดาษให้โรงเรียนปลูกในพื้นที่ว่างเปล่า เพื่อเป็นรายได้นำไปพัฒนาการศึกษา , กิจกรรมดั๊บเบิ้ล เอ เปิดบ้าน เพื่อให้ชุมชนและเยาวชนได้เข้าเยี่ยมชมรับความรู้เกี่ยวกับกระบวนการผลิตกระดาษ

3. ความยั่งยืนทางเศรษฐกิจ

          ดั๊บเบิ้ล เอ ริเริ่มโครงการส่งเสริมให้เกษตรกรนำ "ต้นกระดาษดั๊บเบิ้ล เอ" ไปปลูกบนพื้นที่ว่างเปล่าไม่ได้ใช้ประโยชน์  สร้างอาชีพอย่างต่อเนื่องให้กับชุมชนและ มีส่วนช่วยให้เกษตรกรกว่า 1 ล้านครอบครัวเกิดรายได้เสริมหมุนเวียนในภาคเกษตร เป็นจุดเริ่มต้นเล็กๆของการพัฒนาคุณภาพชีวิตที่ยั่งยืนของคนไทย และในขณะนี้ดั๊บเบิ้ล เอ สามารถส่งออกไปจำหน่ายในทุกภูมิภาคทั่วโลกแล้วกว่า 100 ประเทศ และสร้างรายได้ให้กับประเทศกว่า 1 แสนล้านบาท

ที่มา สุวรรณ ทองเทิด, 2561, การพัฒนาอย่างยั่งยืน, https://sustainabledevelopmentrp.blogspot.com